Thymele Logo
Search

εννοιακός χορός [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 6
[1]

Ορισμός

Τάση του ευρωπαϊκού σύγχρονου χορού, διαμορφωμένη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, η οποία, ακολουθώντας αρχές της εννοιακής τέχνης, μετατοπίζει την έμφαση από τη δεξιοτεχνία και την αισθητική της κίνησης στη σύλληψη [concept] του έργου και ασκεί κριτική στις συμβάσεις της αναπαράστασης, του θεάματος και της παραγωγής χορευτικού νοήματος.

Ανάπτυξη

Ο εννοιακός χορός δεν αποτελεί ομοιογενές καλλιτεχνικό κίνημα, αλλά ευρύτερη τάση που χαρακτηρίζει το έργο μιας γενιάς κυρίως Ευρωπαίων χορογράφων από τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Παράλληλα με τον όρο αυτόν, στη Γαλλία διαδόθηκε ο χαρακτηρισμός «μη χορός» [non-danse], τον οποίο ανέπτυξε η κριτικός Dominique Frétard [Ντομινίκ Φρετάρ] στη μελέτη Danse contemporaine: Danse et non-danse [Σύγχρονος χορός: Χορός και μη χορός] (2004). Οι δημιουργοί της τάσης μοιράζονται κοινή κριτική στάση απέναντι στην παράδοση του σύγχρονου χορού: αμφισβητούν τη θεατρική αναπαράσταση, τη χορευτική δεξιοτεχνία, τη συγγραφική αυθεντία του/της χορογράφου και την εμπορευματοποίηση της καλλιτεχνικής παραγωγής.


Οι καταβολές του εννοιακού χορού ανάγονται στην εννοιακή τέχνη της δεκαετίας του 1960 και στα έτοιμα αντικείμενα [readymades] του Marcel Duchamp [Μαρσέλ Ντυσάν]. Άμεσο προηγούμενο αποτέλεσαν οι πειραματισμοί του Judson Dance Theater [Τζάντσον Ντανς Θίατερ] (Νέα Υόρκη, 1962–1964), οι οποίοι εισήγαγαν στη χορογραφία την καθημερινή κίνηση και την άρνηση του θεάματος. Θεωρητικό έρεισμα προσέφερε η γαλλική δομιστική και μεταδομιστική σκέψη: ο Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ] χαρακτήρισε αποφασιστική για το έργο του την ανάγνωση του Roland Barthes [Ρολάν Μπαρτ] και ιδίως του Le degré zéro de l'écriture [Ο βαθμός μηδέν της γραφής] (1953). Παράλληλα, η θεώρηση του σώματος ως ιστορικά διαμορφωμένου στο Surveiller et punir [Επιτήρηση και τιμωρία] (1975) του Michel Foucault [Μισέλ Φουκώ] τροφοδότησε την κριτική του πειθαρχημένου χορευτικού σώματος. Οι δημιουργοί μετατόπισαν έτσι το ενδιαφέρον από την παραγωγή κίνησης στην καλλιτεχνική έρευνα, στη διαδικασία και στη σύλληψη [concept] του έργου.


Στα έργα του εννοιακού χορού η χορογραφία υφίσταται μια «αϋλοποίηση» ανάλογη με εκείνη της εννοιακής τέχνης: η κίνηση ελαχιστοποιείται ή αναστέλλεται και παραχωρεί τη θέση της στην ακινησία, στον λόγο, στην επανάληψη, στην καθημερινή χειρονομία ή σε δράσεις συγγενείς προς την τέχνη της επιτέλεσης και τις εικαστικές τέχνες. Τα σκηνικά μέσα είναι λιτά, οι δομές αποσπασματικές και η έμφαση μετατίθεται στην ίδια την παρουσία του επιτελεστή / της επιτελέστριας. Η άρνηση της δεξιοτεχνίας λειτουργεί ως κριτική στην κυρίαρχη αισθητική του θεάματος και απαιτεί από τον θεατή / τη θεάτρια ενεργή, αναστοχαστική στάση αντί για παθητική αισθητηριακή πρόσληψη. Αντί για ένα εμπορεύσιμο σκηνικό «προϊόν», τα έργα διατυπώνουν ερωτήματα για το τι συνιστά χορό και χορογραφία και μετατρέπουν τη σκηνή σε πεδίο κριτικής ανάλυσης των θεατρικών συμβάσεων.


Η θεωρία του χορού ανέδειξε τον εννοιακό χορό σε πεδίο αναστοχασμού για την ίδια την οντολογία της χορευτικής τέχνης. Ο André Lepecki [Αντρέ Λεπέκι], στο Exhausting Dance [Εξαντλώντας τον χορό] (2006), υποστηρίζει ότι οι δημιουργοί αυτοί αποσυνδέουν τον χορό από την ταύτισή του με τη συνεχή ροή κίνησης και αξιοποιούν την «πράξη ακινησίας» [still-act] ως κριτικό εργαλείο. Η Bojana Cvejić [Μπογιάνα Τσβέγιτς], στο Choreographing Problems [Χορογραφώντας προβλήματα] (2015), προσεγγίζει τα έργα αυτά ως διατύπωση προβλημάτων και όχι ως αναπαράσταση. Πολλοί/ές καλλιτέχνες/καλλιτέχνιδες απορρίπτουν την υπαγωγή του έργου τους σε ενιαίο όρο· ο εννοιακός χορός έχει ωστόσο καθιερωθεί στη θεωρία και στην ιστοριογραφία του σύγχρονου χορού.


Στους κύριους εκπροσώπους του εννοιακού χορού συγκαταλέγονται, πέραν του Bel, οι Xavier Le Roy [Ξαβιέ Λε Ρουά], La Ribot [Λα Ριμπότ], Jonathan Burrows [Τζόναθαν Μπάρροους], Vera Mantero [Βέρα Μαντέρο] και Boris Charmatz [Μπορίς Σαρμάτς]. Στο Jérôme Bel (1995) ο ομώνυμος δημιουργός περιόρισε την παράσταση στα ελάχιστα συστατικά της: το σώμα, το φως και τη μουσική. Στο Self Unfinished [Ημιτελής εαυτός] (1998) ο Le Roy μετασχημάτισε το σώμα του σε αμφίσημες μορφές, ενώ το The Show Must Go On [Η παράσταση πρέπει να συνεχιστεί] (2001) του Bel εξέτασε κριτικά τη σχέση του θεάματος με την ποπ μουσική και τις προσδοκίες του κοινού. Η τάση διείσδυσε και στους θεσμούς του κλασσικού χορού: στο Véronique Doisneau (2004), ανάθεση της Όπερας του Παρισιού, ο Bel παρουσίασε την ομώνυμη χορεύτρια του μπαλέτου της, λίγο πριν από τη συνταξιοδότησή της, να αφηγείται επί σκηνής την καριέρα της. Το 2009 ο Charmatz μετονόμασε το Εθνικό Χορογραφικό Κέντρο της Ρεν σε Musée de la danse [Μουσείο του χορού]· η στροφή αυτή προς τον μουσειακό χώρο συνέδεσε τον εννοιακό χορό με τη μεταγενέστερη διευρυμένη χορογραφία.

Αγγλικά
conceptual dance
Γαλλικά
danse conceptuelle, la
Γερμανικά
Konzepttanz, der; konzeptuelle Tanz, der
Ιταλικά
danza concettuale, la

Σχετικοί όροι

μοντέρνος χορός, χοροθέατρο, μινιμαλισμός, αυτοαναφορικότητα, μεταθεατρικότητα, ανοικείωση, χάπενινγκ

Μη προτεινόμενοι όροι

εννοιολογικός χορός

Πεδίο εφαρμογής

• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"The term 'conceptual dance' first appeared in relation to new developments in Western European choreography in the middle of the 1990s. However, the application of the term remains contested and ambiguous. [...] Does it refer to the ideas generally attributed to the conceptual art of the 1960s and '70s? Does it imply that there is a question regarding when something is conceptually a dance? Is there such thing as 'conceptual' dance; namely: a dance of ideas and not of bodies? Does the term refer to a gathering for which the exposure of bodies is required? Are concepts disembodied entities or is embodiment required for the consideration of thought and ideas? Clearly, this term raises important contradictions regarding the status of thought and ideas in dance and performance."

«Ο όρος “εννοιακός χορός” εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε σχέση με τις νέες εξελίξεις στη δυτικοευρωπαϊκή χορογραφία στα μέσα της δεκαετίας του 1990. Ωστόσο, η εφαρμογή του όρου παραμένει αμφιλεγόμενη και ασαφής. [...] Παραπέμπει στις ιδέες που αποδίδονται γενικά στην εννοιακή τέχνη των δεκαετιών του 1960 και του 1970; Υπονοεί ότι τίθεται το ερώτημα πότε κάτι συνιστά, σε εννοιακό επίπεδο, χορό; Υπάρχει άραγε “εννοιακός” χορός, δηλαδή ένας χορός ιδεών και όχι σωμάτων; Αναφέρεται ο όρος σε μια συνάθροιση η οποία προϋποθέτει την έκθεση σωμάτων; Είναι οι έννοιες ασώματες οντότητες ή μήπως η ενσώματη υπόσταση είναι απαραίτητη για τη θεώρηση της σκέψης και των ιδεών; Είναι σαφές ότι ο όρος αυτός εγείρει σημαντικές αντιφάσεις ως προς το καθεστώς της σκέψης και των ιδεών στον χορό και στην επιτέλεση.»

Ο θεωρητικός του χορού Jeroen Fabius [Γερούν Φάμπιους] τοποθετεί την πρώτη εμφάνιση του όρου εννοιακός χορός στα μέσα της δεκαετίας του 1990, σε σχέση με τις νέες εξελίξεις της δυτικοευρωπαϊκής χορογραφίας. Με μια σειρά ερωτημάτων αναδεικνύει την αμφισημία του όρου: τη σχέση του με την εννοιακή τέχνη και τη δυνατότητα ενός «χορού ιδεών» αποσυνδεδεμένου από τα σώματα. Οι αντιφάσεις αυτές, κατά τον Fabius, αφορούν το ίδιο το καθεστώς της σκέψης στον χορό και στην επιτέλεση.

Fabius, J. (2012). The missing history of (not)conceptual dance. Στο M. Heering, R. Naber, B. Nieuwboer, & L. Wildschut (Επιμ.), Danswetenschap in Nederland (Τόμ. 7). Amsterdam: Vereniging voor Dansonderzoek. www.atd.ahk.nl.... Βλ. σ. 1.

Quote Icon

"This piece – along with other choreography by Bel – is often described as a work of "Conceptual Dance", a term used to denote a distinctive kind of contemporary choreography. So-called Conceptual Dance has precedents in earlier work, particularly American postmodern choreography emerging from the Judson Dance Theater, one influence on Bel and his fellow artists. But the term "Conceptual Dance" is associated mainly with European choreographers, including Bel, Xavier Le Roy, Boris Charmatz, Vera Mantero, Jonathan Burrows and Tino Sehgal. These artists offer a reflexive engagement with the task of choreography, questioning its premises and results. They tend to eschew conventional dance virtuosity and choreographic structures. They often replace or supplement choreographed movement with dancers speaking or interacting with various kinds of object or text. They also foreground the real encounter between dancers and spectators in the moment of performance, breaking the "fourth wall" by disrupting or refusing the pretence of representation. This and other strategies critique the conventions of theatre dance, on which these artists offer ironic commentary. [...]"

«Το έργο αυτό – όπως και άλλες χορογραφίες του Bel – χαρακτηρίζεται συχνά ως έργο “εννοιακού χορού”, όρος που δηλώνει ένα διακριτό είδος σύγχρονης χορογραφίας. Ο λεγόμενος εννοιακός χορός έχει προηγούμενα σε παλαιότερα έργα, ιδίως στην αμερικανική μεταμοντέρνα χορογραφία που αναδύθηκε από το Judson Dance Theater, μία από τις επιρροές του Bel και των ομοτέχνων του. Ωστόσο, ο όρος “εννοιακός χορός” συνδέεται κυρίως με Ευρωπαίους και Ευρωπαίες χορογράφους, μεταξύ των οποίων οι Bel, Xavier Le Roy, Boris Charmatz, Vera Mantero, Jonathan Burrows και Tino Sehgal. Οι καλλιτέχνες αυτοί προσεγγίζουν αναστοχαστικά το ίδιο το εγχείρημα της χορογραφίας και θέτουν υπό αμφισβήτηση τις προϋποθέσεις και τα αποτελέσματά της. Τείνουν να αποφεύγουν τη συμβατική χορευτική δεξιοτεχνία και τις καθιερωμένες χορογραφικές δομές. Συχνά αντικαθιστούν ή συμπληρώνουν τη χορογραφημένη κίνηση με την ομιλία των χορευτών και των χορευτριών ή με την αλληλεπίδρασή τους με κάθε λογής αντικείμενα ή κείμενα. Προβάλλουν επίσης την πραγματική συνάντηση χορευτών / χορευτριών και θεατών / θεατριών τη στιγμή της παράστασης και παραβιάζουν τον “τέταρτο τοίχο”, διαταράσσοντας ή απορρίπτοντας την προσποίηση που συνεπάγεται η αναπαράσταση. Η στρατηγική αυτή, όπως και άλλες, ασκεί κριτική στις συμβάσεις του σκηνικού χορού, τις οποίες οι καλλιτέχνες αυτοί σχολιάζουν ειρωνικά. [...]»

Με αφετηρία το έργο Jérôme Bel (1995) του Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ], η φιλόσοφος του χορού Anna Pakes [Άννα Πέικς] συνοψίζει τα βασικά γνωρίσματα του εννοιακού χορού: τον αναστοχασμό πάνω στο εγχείρημα της χορογραφίας, την αποφυγή της δεξιοτεχνίας, την ένταξη του λόγου και των αντικειμένων στη σκηνική δράση και την άρνηση της αναπαραστατικής προσποίησης. Εντοπίζει τα προηγούμενα του εννοιακού χορού στην αμερικανική μεταμοντέρνα χορογραφία του Judson Dance Theater. Συνδέει όμως τον όρο κυρίως με μια γενιά Ευρωπαίων χορογράφων, οι οποίοι/οποίες σχολιάζουν ειρωνικά τις συμβάσεις του σκηνικού χορού.

Pakes, A. (2019). Can there be conceptual dance? Midwest Studies in Philosophy, 44/1, σσ. 195–212. doi.org.... Βλ. σσ. 195–196.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Απόσπασμα από το σόλο Self Unfinished [Ημιτελής εαυτός] (1998) του Xavier Le Roy…

Προωθητικό βίντεο του The Show Must Go On [Η παράσταση πρέπει να συνεχιστεί]…

Απόσπασμα από την κινηματογραφική καταγραφή (2005) του Véronique Doisneau (2004), την οποία πραγματοποίησαν ο Jérôme…

Απόσπασμα από το 3Abschied (2010) των Anne Teresa De Keersmaeker [Αν Τερέζα ντε Κιρσμάκερ] και…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Στιγμιότυπο από το Jérôme Bel (1995) του Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ], που παρουσιάστηκε για…

Στιγμιότυπο από το σόλο uma misteriosa Coisa, disse o e.e. cummings [Ένα μυστηριώδες Πράγμα,…

Στιγμιότυπο από το Le dernier spectacle [Η τελευταία παράσταση] (1998) του Bel, που…

Στιγμιότυπο από την εξάωρη επιτέλεση-εγκατάσταση Laughing Hole [Τρύπα γέλιου] (2006) της La Ribot…

Στιγμιότυπο από το low pieces [Κάτω κομμάτια] (2011) του Xavier Le Roy [Ξαβιέ…

Στιγμιότυπο από το 10000 gestes [10000 χειρονομίες] (2017) του Boris Charmatz [Μπορίς Σαρμάτς]

βασική

Bauer, U. (2008). The movement of embodied thought: The representational game of the stage zero of signification in Jérôme Bel. Performance Research, 13/1, σσ. 35–41. doi.org...

Burt, R. (2016). Ungoverning dance: Contemporary European theatre dance and the commons. New York: Oxford University Press.

Cvejić, B. (2015). Choreographing problems: Expressive concepts in contemporary dance and performance. London: Palgrave Macmillan. doi.org...

Fabius, J. (2012). The missing history of (not)conceptual dance. Στο M. Heering, R. Naber, B. Nieuwboer, & L. Wildschut (Επιμ.), Danswetenschap in Nederland (Τόμ. 7). Amsterdam: Vereniging voor Dansonderzoek. www.atd.ahk.nl...

Frétard, D. (2004). Danse contemporaine: Danse et non-danse. Vingt-cinq ans d'histoires. Paris: Cercle d'Art.

Hochmuth, M., Kruschkova, K., & Schöllhammer, G. (Επιμ.). (2006). It takes place when it doesn't: On dance and performance since 1989. Frankfurt am Main: Revolver.

Lepecki, A. (2004). Concept and presence: The contemporary European dance scene. Στο A. Carter (Επιμ.), Rethinking dance history: A reader (σσ. 170–181). London & New York: Routledge.

Lepecki, A. (2006). Exhausting dance: Performance and the politics of movement. New York & London: Routledge.

Pakes, A. (2019). Can there be conceptual dance? Midwest Studies in Philosophy, 44/1, σσ. 195–212. doi.org...

Ploebst, H. (2001). No wind no word: New choreography in the society of the spectacle. München: K. Kieser.

Siegmund, G. (2017). Jérôme Bel: Dance, theatre, and the subject. London: Palgrave Macmillan. doi.org...

συμπληρωματική

Barthes, R. (1953). Le degré zéro de l'écriture. Paris: Éditions du Seuil.

Charmatz, B., & Launay, I. (2011). Undertraining: On a contemporary dance. (A. Preger, Μετ.) Dijon: Les presses du réel. (Πρωτότυπη έκδοση 2003)

Foucault, M. (1975). Surveiller et punir: Naissance de la prison. Paris: Gallimard.

Janevski, A. (Επιμ.). (2017). Boris Charmatz. New York: The Museum of Modern Art.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. εννοιακός χορός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εννοιακός χορός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «εννοιακός χορός». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εννοιακός χορός.

MLA

«εννοιακός χορός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εννοιακός χορός.

1388